Chi Hội Khoa Học Lịch Sử Trịnh Hoài Đức > Giới thiệu > Trịnh Hòa Đức với Gia Định Thành Thông Chí

Trịnh Hòa Đức với Gia Định Thành Thông Chí

Dưới thời nhà Nguyễn (1802-1945), đặc biệt giai đoạn 4 đời vua đầu là Gia Long (1802-1820), Minh Mạng (1820-1840), Thiệu Trị (1841-1847) và Tự Đức (1848-1883), các ngành khoa học xã hội và nhân văn phát triển rất mạnh mẽ so với các triều đại trước.
TRỊNH HOÀI ĐỨC VỚI GIA ĐỊNH THÀNH THÔNG CHÍ
                                                                                                                       Nguyễn Thanh Lợi
                                                                             Trường Cao đẳng Sư phạm TWTP.HCM
Sách địa chí thời Nguyễn
Dưới thời nhà Nguyễn (1802-1945), đặc biệt giai đoạn 4 đời vua đầu là Gia Long (1802-1820), Minh Mạng (1820-1840), Thiệu Trị (1841-1847) và Tự Đức (1848-1883), các ngành khoa học xã hội và nhân văn phát triển rất mạnh mẽ so với các triều đại trước.
Ở những thập niên cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX, cùng với việc hoàn thành công cuộc thống nhất quốc gia, việc biên soạn địa phương chí được đẩy mạnh, với sự đầu tư rất lớn của nhà nước. Nhà Nguyễn đã ý thức rất rõ vai trò của sách địa chí, xem đây là công cụ quản lý toàn diện về địa phương trên các mặt địa lý, nhân văn, chính trị, xã hội, kinh tế, văn hóa.
Đối với ngành địa dư học, bên cạnh các cơ quan chuyên trách như Quốc sử quán, triều Nguyễn còn giao trách nhiệm hoặc khuyến khích các cá nhân có năng lực tham gia biên soạn địa chí.
Một loạt các tác phẩm địa dư đồ sộ đã ra đời như: Quốc sử quán với Đại Nam thống chí (viết thời Thiệu Trị), Đại Nam nhất thống chí (31 quyển, viết thời Tự Đức, bộ quốc chí đồ sộ và đầy đủ nhất), Đồng Khánh địa dư chí (27 quyển), Đại Nam nhất thống dư đồ; Hoàng Hữu Xứng với Đại Nam quốc cương giới vựng biên (viết năm 1886); Lê Quang Định vớiHoàng Việt nhất thống chí (10 quyển, viết năm 1806); Phan Huy Chú với Lịch triều hiến chương loại chí (phần D�� địa chí); Nguyễn Văn Siêu và Bùi Quỹ với Đại Việt địa dư toàn biên (viết thời Tự Đức, in năm 1900)…
Ngoài những bộ sách địa chí mang tính toàn quốc, dưới thời Nguyễn, còn xuất hiện nhiều những địa phương chí: Bắc Thành địa dư chí của Lê Chất và Nguyễn Văn Lý, Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Hải Dương địa dư, Hải Đông chí lược của Ngô Thời Nhậm; Bắc Ninh tỉnh chí, Hưng Yên nhất thống chí; Hưng Hóa chí lược, Sơn Tây tỉnh chí, Nam Định tỉnh địa dư chí, Hoan Châu phong thổ chí; Nghệ An ký; Thanh Hóa tỉnh chí; Quảng Nam tỉnh chí lược, Cam Lộ phủ chí
Nhà văn hóa Trịnh Hoài Đức (1765-1825) đã để lại cho đời những trước tác quan trọng như Bắc sứ thi tập, Cấn Trai thi tập (3 tập), Gia Định tam gia thi tập (cùng với Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh),[1] Lịch đại kỷ nguyên, Khang tế lụcGia Định thành thông chí. Trong đó Gia Định thành thông chí là tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, một công trình địa chí sáng giá về vùng đất Nam Bộ xưa, được giới học thuật đánh giá rất cao.
Triều Nguyễn đã đánh giá cao về ông:”Đức là người cẩn thận, phong độ, trầm tĩnh, nghiêm chỉnh, học vấn rộng, nghị luận thường giữ đại thể, đức nghiệp văn chương, đời phần tôn trọng”.[2]

Thời điểm ra đời của Gia Định thành thông chí



[1] Trịnh Hoài Đức,Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh, là ba gương mặt sáng giá nhất trong tao đàn Bình Dương thi xã, nhóm Sơn Hội, cùng thời với thi đàn Chiêu Anh Các ở Hà Tiên. Họ đều xuất thân từ đất Sài Gòn cũ, đều là học trò của Sùng Đức xử sĩ Võ Trường Toản, thi đậu một lần, làm quan cùng triều. Trịnh Hoài Đức nhiều lần đi sứ Trung Quốc, làm đến Thượng thư Bộ Lại, kiêm Bộ Hình và Phó tổng tài Quốc sử quán.
[2] Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện, tập 2, Bản dịch Viện Sử học, Nxb Thuận Hóa, Huế, 1993, tr.192.